रचना व इतिहास - संत एकनाथ महाराज आणि दत्त परंपरा
श्री दत्त आरतीचे बोल आणि 'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा' ही पावन रचना महाराष्ट्रातील थोर वारकरी संत एकनाथ महाराज (१६ वे शतक) यांनी सिद्ध केली आहे. संत एकनाथांचे सद्गुरू संत जनार्दन स्वामी हे भगवान दत्तात्रेयांचे निस्सीम भक्त होते.
देवगिरी (दौलताबाद) किल्ल्यावर जनार्दन स्वामींना भगवान दत्तात्रेयांचे प्रत्यक्ष दर्शन झाले होते. गुरूंच्या या अलौकिक कृपेने संत एकनाथांच्या अंतःकरणात दत्त भक्तीचा निरंतर प्रवाह प्रकट झाला.
संत एकनाथांनी या आरतीत श्री गुरु दत्तात्रेयांच्या त्रिमूर्ती स्वरूपाचे अत्यंत भावपूर्ण वर्णन केले आहे. आरतीच्या अंतिम चरणात 'एका जनार्दनीं श्रीदत्तध्यान' असा स्वतःचा व गुरुकृपेचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख येतो. महाराष्ट्र व कर्नाटकातील श्रीक्षेत्र गाणगापूर, नृसिंहवाडी, औदुंबर आणि माहूरगड या पवित्र दत्त क्षेत्रांमध्ये नित्य नेमाने हीच पारंपरिक मुख्य आरती गायली जाते.
आरतीचा ओळी-ओळीने सविस्तर भावार्थ (प्रत्येक ओळीचा सरल अर्थ)
त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा ।
अर्थ: ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्ही देवांचे सत्व, रज, तम गुणांनी युक्त असे एकत्रित प्रगट रूप म्हणजेच भगवान दत्तात्रेय होत.
त्रिगुणी अवतार त्रैलोक्यराणा ।
अर्थ: तिन्ही गुणांना धारण करणारे हे दत्तप्रभू स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांचे परम स्वामी व राजे आहेत.
नेती नेती शब्द न ये अनुमाना ।
अर्थ: चारही वेद ज्यांचे अंतिम स्वरूप न जाणवल्यामुळे 'हे नाही, हेही नाही' (नेती नेती) असे म्हणतात, त्यांचे गूढ रूप केवळ तर्काने जाणता येत नाही.
सुरवर मुनिजन योगी समाधी न ये ध्याना ।। १ ।।
अर्थ: श्रेष्ठ देव, ऋषी-मुनी आणि योगी यांनाही दीर्घ समाधी लावून ज्या परमतत्त्वाचे पूर्ण ध्यान धरता येत नाही, तेच हे श्रीदत्त आहेत.
जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता ।
अर्थ: हे देवाधिदेव श्री गुरुदत्तात्रेय प्रभू, आपला जयजयकार असो, जयजयकार असो!
आरती ओंवाळितां हरली भवचिंता ।। धृ ।।
अर्थ: आपली मंगल आरती प्रेमाने ओंवाळताच संसारातील सर्व दुःख, भय आणि जन्म-मरणाची भवचिंता तात्काळ नाहीशी होते.
सबाह्य अभ्यंतरी तू एक दत्त ।
अर्थ: हे दत्तप्रभू, चराचरात बाहेर आणि अंतर्यामी आत केवळ तुम्ही एकटेच परमात्म रूपाने व्यापून राहिलेले आहात.
अभाग्यासी कैची कळेल ही मात ।
अर्थ: परंतु जे दुर्भागी व भक्तिहीन आहेत, त्यांना हे सर्वव्यापी ईश्वरी सत्य कसे काय उमजणार?
पराही परतली तेथे कैचा हा हेत ।
अर्थ: जिथे परा वाणीही स्तब्ध होऊन परत फिरते, तिथे सामान्य मानवी बुद्धी आणि वासनांचा हेतू कसा टिकणार?
जन्ममरणाचाही पुरलासे अंत ।। २ ।।
अर्थ: अशा अगाध दत्तप्रभूंच्या दर्शनाने आणि कृपेने भक्तांच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचाही कायमचा अंत होतो.
जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता ।
अर्थ: हे कृपानिधी श्री गुरुदेव दत्त, आपला सर्वकाळ जयजयकार असो!
आरती ओंवाळितां हरली भवचिंता ।।
अर्थ: आपली पावन आरती करताना मनातील सर्व सांसारिक चिंता भस्मसात होतात.
दत्त येऊनिया ऊभा ठाकला ।
अर्थ: भक्ताची अनन्य आणि निष्काम आर्त हाक ऐकून भगवान दत्तात्रेय स्वतः प्रत्यक्ष येऊन समोर उभे राहिले.
भावे साष्टांगे प्रणिपात केला ।
अर्थ: त्या दिव्य स्वरूपाला पाहून भक्ताने अत्यंत पवित्र भक्तिभावाने त्यांच्या चरणांवर साष्टांग प्रणिपात केला.
प्रसन्न होऊनि आशीर्वाद दिधला ।
अर्थ: भक्ताच्या निर्मळ भावावर प्रसन्न होऊन दयाळू गुरूदत्तांनी आपल्या अभय वरदहस्ताने आशीर्वाद दिला.
जन्ममरणाचा फेरा चुकवीला ।। ३ ।।
अर्थ: आणि त्या एका कृपाशीर्वादाने जिवाचा जन्म-मरणाचा क्लेशदायक फेरा कायमचा चुकवला.
जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता ।
अर्थ: हे सद्गुरू श्रीदत्तात्रेय, आपला त्रिवार जयजयकार असो!
आरती ओंवाळितां हरली भवचिंता ।।
अर्थ: आपल्या मंगल आरतीच्या तेजाने भक्तांची सकल भवचिंता निवारण होते.
दत्त दत्त ऐसें लागले ध्यान ।
अर्थ: अंतःकरणात अखंड 'दत्त... दत्त...' असा नामजप आणि अखंड ध्यान सुरू झाले.
हरपले मन झाले उन्मन ।
अर्थ: त्यामुळे चंचल मन आपले अस्तित्व विसरले आणि ते उन्मनी अवस्थेत म्हणजेच उच्च समाधीत लीन झाले.
मी तू पणाची झाली बोळवण ।
अर्थ: 'मी' आणि 'तू' असा द्वैतभाव व अहंकार समूळ नष्ट होऊन कायमची बोळवण झाली.
एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान ।। ४ ।।
अर्थ: संत जनार्दन स्वामींचे शिष्य एका (संत एकनाथ) आता केवळ श्रीदत्तात्रेयांच्या अखंड ध्यानात तल्लीन झाले आहेत.
जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता ।
अर्थ: हे सच्चिदानंद सद्गुरू श्रीदत्त महाराज, आपला सदैव जयजयकार असो!
आरती ओंवाळितां हरली भवचिंता ।।
अर्थ: आपली पावन आरती ओवाळताच जन्मोजन्मीची संसार चिंता दूर होते.
'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती' व 'दत्त' नावाचे गूढ - प्रमुख शब्दार्थ
भगवान दत्तात्रेयांचे नाव आणि स्वरूप अध्यात्मशास्त्रात अतिशय गूढ मानले जाते. 'दत्त' या शब्दाचा अर्थ स्वतःला विश्वाच्या कल्याणासाठी अर्पण केलेले आत्मदान असा होतो.
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्ही देवांनी महर्षी अत्री आणि महासती अनुसूया यांच्या निस्वार्थ तपावर प्रसन्न होऊन स्वतःलाच पुत्र रूपाने 'दान' दिले, म्हणून प्रभूंचे नाव 'दत्त' पडले. तसेच अत्री ऋषींचे पुत्र म्हणून त्यांना 'आत्रेय' म्हटले जाते.
'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती' हे रूप विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या तिन्ही मूलभूत शक्तींचे एकात्म दर्शन घडवते. तीन मुखे आणि सहा हात असणारे हे दिव्य स्वरूप सत्व, रज आणि तम या गुणांचा समतोल शिकवते. 'अवधूत' या संज्ञेचा अर्थ सर्व बंधनांच्या पलीकडे गेलेला आणि निरंतर ब्रह्मानंदात मग्न असणारा परम सिद्ध गुरू असा होतो.
त्रिगुणात्मक (Trigunatmak)सत्व, रज आणि तम या तिन्ही वैश्विक गुणांचा परिपूर्ण समतोल असणारे दत्त स्वरूप.
त्रैलोक्यराणा (Trailokyarana)स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांचे एकमात्र सार्वभौम स्वामी.
नेती नेती (Neti Neti)'हे नाही, हेही नाही' - ज्यांचे मूळ स्वरूप शब्दांच्या मर्यादांपलीकडे अगाध आहे.
उन्मन (Unman)मन आणि बुद्धीच्या पलीकडची उच्च समाधी अवस्था, जिथे चित्त परमात्म्यात विलीन होते.
मी-तूपणाची बोळवण (Mee-Too Panachi Bolavan)भक्त आणि भगवंतामधील द्वैतभाव व अहंकाराचा संपूर्ण त्याग.
भवचिंता (Bhavachinta)संसारातील जन्म, मृत्यू, भय आणि पुनर्जन्माची निरंतर भिती व चिंता.
पूजा विधी, आरतीची वेळ आणि दत्त जयंतीचे महत्त्व
महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण भारतात श्री गुरुदत्तांची उपासना प्रामुक्षाने गुरुवारी केली जाते. गुरुवारी सकाळी काकड आरती आणि संध्याकाळी धूपारतीच्या वेळी 'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा' ही आरती गायली जाते. नित्य पूजेमध्ये या आरतीनंतर घालीन लोटांगण आणि मंत्रपुष्पांजली म्हणण्याची दीर्घ परंपरा आहे.
मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरा होणारा दत्त जयंती (Datta Jayanti) हा दत्त संप्रदायातील सर्वात मोठा महाउत्सव आहे. या दिवशी श्री गुरुचरित्र ग्रंथाचे सात दिवसांचे सप्ताह पारायण पूर्ण होते.
दुपारी किंवा सायंकाळी पाळणा हलवून दत्त जन्म सोहळा साजरा केला जातो. दत्त जयंतीला ही आरती म्हटल्याने घरातील नकारात्मकता नष्ट होते आणि गुरुकृपेची प्राप्ती होते.
गाणगापूर येथील दर्शन व पूजा विधीच्या अधिकृत माहितीसाठी भाविक श्रीक्षेत्र गाणगापूर देवस्थानच्या अधिकृत पोर्टलला भेट देऊ शकतात.
Origin & History - Sant Eknath Maharaj and the Datta Tradition
The sacred Datta Aarti lyrics and 'Trigunatmak Traimurti Datta Ha Jana' were composed by saint Sant Eknath Maharaj. Sant Eknath was the foremost disciple of Sant Janardan Swami of Devgiri (Daulatabad).
Janardan Swami was blessed with direct darshan of Lord Dattatreya through deep meditation. Inspired by his guru, Sant Eknath wrote this immortal aarti praising the Holy Trinity.
The last verse carries his signature, 'Eka Janardani Shri Datta Dhyan'. This reflects his deep gratitude to his revered guru.
Devotees chant this sacred hymn daily in famous Datta temples across Maharashtra and Karnataka. It is sung at Gangapur, Narsobawadi, Audumbar and Mahurgad.
Line-by-Line Meaning of Datta Aarti (Format 1 Standard)
Trigunatmak Traimurti Datta Ha Jana |
Meaning: Know Lord Dattatreya as the form of Brahma, Vishnu and Shiva with all three qualities.
Triguni Avatar Trailokyarana |
Meaning: He is the Lord and ruler of all three worlds: heaven, earth and netherworld.
Neti Neti Shabd Na Ye Anumana |
Meaning: The Vedas say 'Not this, Not this', as words cannot fully describe His form.
Suravar Munijan Yogi Samadhi Na Ye Dhyana || 1 ||
Meaning: Even gods, sages and yogis in deep meditation cannot fully grasp His divine reality.
Jai Dev Jai Dev Jai Shri Gurudatta |
Meaning: Victory to You, O divine Lord, victory to You, O Sadguru Shri Gurudatta!
Aarti Ovalita Harali Bhavachinta || Dhru ||
Meaning: As we wave this holy aarti flame, all worldly worries and fears vanish instantly.
Sabahya Abhyantari Tu Ek Datta |
Meaning: You alone, O Lord Datta, live everywhere, inside our hearts and throughout the universe.
Abhagyasi Kaichi Kalel Hi Mat |
Meaning: How can unfortunate souls without devotion ever understand this sacred divine truth?
Parahi Paratali Tethe Kaicha Ha Het |
Meaning: Where even the highest speech falls silent, how can selfish human desires survive?
Janmamaranachahi Puralase Ant || 2 ||
Meaning: By seeing and remembering Lord Datta, the cycle of birth and death ends forever.
Jai Dev Jai Dev Jai Shri Gurudatta |
Meaning: Glory and victory unto You, O merciful Sadguru Lord Dattatreya!
Aarti Ovalita Harali Bhavachinta ||
Meaning: Performing Your auspicious aarti dispels the deep sorrows of earthly life.
Datta Yeuniya Ubha Thakala |
Meaning: Hearing the devotee's sincere call, Lord Datta appeared and stood right before them.
Bhave Sashtange Pranipat Kela |
Meaning: With deep devotion, the devotee bowed with folded hands and prostrated at His holy feet.
Prasanna Houni Ashirvad Didhala |
Meaning: Pleased with true devotion, the merciful Lord bestowed His divine blessing of protection.
Janmamaranacha Phera Chukavila || 3 ||
Meaning: With that blessing, He freed the devotee from the cycle of repeated births.
Jai Dev Jai Dev Jai Shri Gurudatta |
Meaning: Victory to You, O supreme benefactor and protector, Lord Dattatreya!
Aarti Ovalita Harali Bhavachinta ||
Meaning: Waving the holy lamp dissolves every suffering and fear.
Datta Datta Aise Lagale Dhyan |
Meaning: The devotee began chanting and meditating deeply on the holy name 'Datta... Datta...'.
Harapale Man Zhale Unman |
Meaning: The restless mind grew calm and entered a peaceful state of deep meditation.
Mi Tu Panachi Zhali Bolavan |
Meaning: All feeling of 'me' and 'you' disappeared, removing ego and separation completely.
Eka Janardani Shridattadhyan || 4 ||
Meaning: Sant Eknath, disciple of Janardan Swami, stays forever immersed in meditation on Lord Datta.
Jai Dev Jai Dev Jai Shri Gurudatta |
Meaning: Victory to Lord Dattatreya, who gives peace and bliss to all devotees!
Aarti Ovalita Harali Bhavachinta ||
Meaning: As we perform this sacred aarti, all troubles and fears of life melt away.
Why is Lord Datta Called 'Trigunatmak Traimurti'? - Etymology & Word Meanings
The sacred name Dattatreya carries deep spiritual meaning. 'Datta' means given or self-gifted.
Brahma, Vishnu and Shiva gifted themselves as a son to Sage Atri and Mata Anasuya. Because He was the son of Sage Atri, He is called Atreya. Devotees worship Him as Dattatreya.
'Trigunatmak Traimurti' means the holy union of Sattva, Rajas and Tamas. With three faces and six hands, Lord Dattatreya teaches balance in life. The title 'Avadhuta' describes an enlightened master who is free from worldly bonds.
Trigunatmak (त्रिगुणात्मक)The divine form balancing the three cosmic qualities of Sattva, Rajas and Tamas.
Trailokyarana (त्रैलोक्यराणा)The supreme king and Lord of all three worlds: heaven, earth and netherworld.
Neti Neti (नेती नेती)Vedic phrase meaning 'Not this, Not this', showing that God is beyond words.
Unman (उन्मन)The calm meditative state where worldly thoughts end and the mind rests in God.
Mi-Tu Panachi Bolavan (मी-तूपणाची बोळवण)Complete removal of ego, seeing oneness between the devotee and God.
Bhavachinta (भवचिंता)Worries and fears of worldly life and the cycle of rebirth.
Significance, Puja Timings & Datta Jayanti Observance
Devotees worship Lord Dattatreya especially on Thursdays (Guruwar). Families sing 'Trigunatmak Traimurti' during morning Kakad aarti and evening Sandhya aarti. Devotees also chant companion prayers like Ghalin Lotangan and Mantra Pushpanjali right after this hymn.
The grand festival of Datta Jayanti falls on the Margashirsha full moon. It marks the conclusion of the holy seven-day Gurucharitra Saptah reading.
Devotees rock the baby cradle and sing this aarti during the birth celebration. Chanting this aarti brings peace, protection and guru blessings to every home.
For official darshan timings and pooja schedules, visit the Official Shri Kshetra Gangapur Devasthan Portal.
